Józef Oleksy
(1946-2015)

Józef Oleksy (1946-2015) był postacią symboliczną.
Patrząc na niego, na jego drogę życiową, na jego wybory, widzimy siebie. Widzimy nasze marzenia, nasze rozterki, nasze dylematy, nasze, nocne Polaków rozmowy toczone na uczelniach, w studenckich klubach, akademikach, w gronie przyjaciół.
To nasze pokolenie urodzone po koszmarze II wojny światowej było realistami. Uznawaliśmy, że tamten porządek międzynarodowy, w tamtych warunkach jest nienaruszalny. Że Jałta ustaliła strefy wpływów. Tak zresztą uważał cały świat, a rok 1956 na Węgrzech i 1968 w Czechosłowacji był kolejnym tego potwierdzeniem.
Byliśmy więc realistami, ale wierzyliśmy, że trzeba budować i starać się zmieniać to co złe. Zakładaliśmy, że chociaż zewnętrzny kostium, w który wepchnięto Polskę jest nie do ruszenia, to można, i trzeba, kraj reformować od wewnątrz. To nie były puste słowa, to nie była wymówka karierowicza. Chcieliśmy zmieniać Polskę, poprawiać to, co możliwe, poszerzać obszar swobody i przesuwać granice tego co dozwolone. Otwierać Polskę na świat. Na Zachód, bo czuliśmy się częścią Zachodu.

Taki był ruch studencki, w którym Józef Oleksy zaczął swoją działalność publiczną. Otwarty, krytyczny i de facto – pluralistyczny. Do legend przeszedł wielki portret św. Józefa, który wisiał w akademiku nad jego łóżkiem. Ruch Młodych Pracowników Nauki w ramach ZSP, który tworzył Oleksy był miejscem, w którym nie tylko dyskutowano o Polsce, obecnej i przyszłej, ale i pracowano nad projektami reform.

Warto o tym mówić, bo nie byłoby sukcesu III RP, gdyby nie tamte działania, tamte przemyślenia i projekty, a także tamci ludzie, którzy tak znakomicie wpisali się w Polską transformację.
Wtedy go poznałem. Zbliżył nas przełom roku 1989, i czas Okrągłego Stołu. Oleksy, tak jak wielu z nas dostrzegał w pieriestrojce olbrzymią szansę na zmianę pozycji Polski. Bardzo więc byliśmy w procesie Okrągłego Stołu zaangażowani, zależało nam na sukcesie, na tym, by iść jak najdalej. Okrągły Stół był wydarzeniem epokowym w historii nie tylko Polski, ale i Europy, powiedziano na jego temat już niemal wszystko, zbadano każdy dokument, każdą minutę rozmów. Ale w tych wszystkich pracach wciąż niedoceniany jest jeden element – z jakimi intencjami poszczególne grupy szły do Okrągłego Stołu.
My, mówię o Józefie, o sobie, o wszystkich, którzy później budowali Socjaldemokrację Rzeczpospolitej Polskiej, widzieliśmy te obrady jako szansę przeskoczenia na drugi brzeg. Nie chcieliśmy starej Polski, chcieliśmy zmiany, ale też wiedzieliśmy, że ta zmiana musi dokonywać się ewolucyjnie, stopniowo, krok po kroku. Że to jest – jak to później określił Tadeusz Mazowiecki – stąpanie po kruchym lodzie. Józef Oleksy Oleksy był ważną postacią Okrągłego Stołu, i był wśród tych, którzy tę zmianę przeprowadzali. Był też w tej grupie, która zakładała Socjaldemokrację Rzeczpospolitej Polskiej, która zamykała działalność PZPR. Pamiętam, jak wtedy wahał się, mówił, że chyba czas skończyć z polityką, był po doktoracie, rozważał karierę naukową. Miał dobre propozycje. Ale został. Bo wiedział, wiedzieliśmy, że nowa Polska, do której powstania przykładamy rękę, wymaga nowej lewicy. I wspólnie zaczęliśmy tworzyć Socjaldemokrację Rzeczpospolitej Polskiej, która miała realizować nasze marzenia o Polsce wolnej, otwartej na świat, gospodarnej, racjonalnej. Ale też takiej, która nie zapomni o swojej przeszłości. Która będzie potrafiła docenić tych, którzy ciężko pracowali w Polsce Ludowej, która będzie potrafiła, bez ideologicznych uprzedzeń patrzeć na polską historię, na wybory które podejmowały miliony Polaków.
Z miliona do nowej partii przystąpiło kilka tysięcy osób. Zaczynaliśmy, jako niewielka grupa, której nie dawano żadnych szans. Sugerowano, żebyśmy dołączyli do innych, przekonywano, że nasz elektorat wymiera. A on rósł! Także dzięki Józefowi, jego umiarowi, zdolnościom polemicznym, wiedzy. Józef Oleksy W Sejmie III Rzeczpospolitej rozkwitł jego talent. Talent negocjatora, talent osoby potrafiącej przełamywać bariery, a przede wszystkim oddanej ojczyźnie. W tych chwilach, gdy obrażano nas, spychano do getta, odmawiano prawa do pełnoprawnego udziału w życiu publicznym, był dla wielu ważnym drogowskazem. Nie nosił w sobie urazów, konsekwentnie budował fundamenty naszych przyszłych sukcesów.
Nie byliśmy kłótliwi, byliśmy kompetentni, obliczalni, potrafiliśmy wspierać mądre działania rządu. Byliśmy prodemokratyczni, proeuropejscy, staraliśmy się być nowoczesną, zachodnioeuropejską socjaldemokracją. Nasze wyborcze zwycięstwo w roku 1993 to w wielkim stopniu była również jego zasługa. Ale czasy po tym zwycięstwie były dla niego i dla naszej formacji okresem najwyższej próby.
Był marszałkiem Sejmu, i pełnił tę funkcję znakomicie. To on zbudował autorytet Marszałka Sejmu i Sejmu w społeczeństwie. Zresztą powtarzał to często – miałem wysokie wyobrażenie o prestiżu należnym polskiemu Sejmowi, i starałem się godnie reprezentować go w kraju i za granicą. Tym większy należy mu się szacunek, że zdecydował się, w wyniku kryzysu rządowego, objąć w marcu 1995 roku funkcję premiera rządu RP.
Dziennikarze policzyli – w jego expose słowo „gospodarka” padło 23 razy, „praca” – 16 razy, „Europa” – 9.
Wspominając tamte czasy, mówił niedawno: „Nieszczęście polegało na tym, że myśmy za wcześnie zdobyli władzę, nie mając własnej doktryny gospodarczej. Mając garb przeszłości, czy ktoś chciał czy nie. Chcąc być lewicą, a jednocześnie budować kapitalizm, za którym się opowiedzieliśmy, popierając Plan Balcerowicza. To były wyzwania! Żeby prowadzić rząd, który ma budować kapitalizm, a jednocześnie zachować wizerunek lewicowy”.
To mu się również udało. Czas jego premierowania to czas wzrostu gospodarczego, sięgającego 7 procent. I hasła „produkcja rośnie, inflacja spada”. Bolesne reformy staraliśmy się uczynić bliższymi ludzi, bardziej dla nich znośnymi. Przyspieszyły też negocjacje związane z wejściem Polski do NATO. Ruszyliśmy również twardo do Unii Europejskiej. Oleksy był w to bardzo zaangażowany. Mówił w Sejmie: „Członkostwo w NATO, Unii Europejskiej i Unii Zachodnioeuropejskiej, rozwijanie dobrych stosunków z sąsiadami, uczestnictwo we współpracy regionalnej – to cele, które jako lewica zawsze wspieraliśmy, opowiadając się za Polską otwartą, czerpiącą z dorobku innych narodów i wnoszącą do życia międzynarodowego własne przemyślenia i oceny. Członkostwo w NATO i Unii Europejskiej jawi się dla Polaków nie tylko jako najlepszy sposób zapewnienia bezpieczeństwa i gospodarczego wzrostu, ale także jako sprawiedliwość dziejowa i ostateczne przezwycię-żenie politycznego i gospodarczego podziału kontynentu po II wojnie światowej, podziału, na który nie mieliśmy wpływu, podziału, który trwał do roku 1989, kiedy to wraz z »jesienią ludów« i upadkiem muru berlińskiego powstała nowa międzynarodowa rzeczywistość”.
Poczucie polskiej racji stanu było wyznacznikiem naszych poglądów i zachowań. Nasze studenckie marzenia o Polsce w Europie, materializowały się na naszych oczach, i przy naszym udziale. To były dobre dni. Józef Oleksy A potem przyszły udane dla lewicy wybory prezydenckie. A zaraz po nich straszliwe oskarżenie, którego Józef Oleksy padł ofiarą. Pamiętam dramat tamtych dni. I pamiętam jak mężnie znosił oszczercze oskarżenia, najbardziej straszne jakie mogą spotkać Polaka, polskiego patriotę. To był cios bezpośrednio w niego, ale i w całą naszą formację. Za moment mieliśmy zasiąść obok Siebie na ławie oskarżonych. Zniósł to w sposób budzący najwyższy szacunek. Gorzką satysfakcją jest to, że po wielu, wielu latach ci którzy przygotowywali tę operację, powiedzieli spóźnione „przepraszam”.
Z tej bitwy Józef wyszedł obolały, ale przecież nie pokonany. Zachował wiele sił. Już jako przewodniczący SdRP doprowadził w roku 1996 do przyjęcia jej do Międzynarodówki Socjalistycznej. To on zakończył drogę, którą rozpoczęliśmy w styczniu 1990 roku. Drogę na Zachód, gdzie staliśmy się partnerami Tony Blaira, Felipe Gonzaleza, Gorana Perssona, czy Niemieckich Socjaldemokratów.
A potem pamiętam go z prac Konwentu Europejskiego, który pod przewodnictwem Valery’ego Giscarda d’Estaing przygotowywał projekt konstytucji europejskiej. Było tam ponad 100 polityków z 25 państw, toczyły się obrady zgodnie z zasadą konsensusu. Wymagały narad, negocjacji, a Oleksy odgrywał w nich ważną rolę, był w grupie reformatorów, którzy chcieli tej konstytucji, która nie została niestety przyjęta a dzisiaj widzimy, że przydałaby się nam, zwiększając skuteczność procesu decyzyjnego Unii i czyniąc Unię bardziej demokratyczną. To był trudny okres dla Europy – która wtedy poszerzała się do 25 państw i szukała formuły, pozwalającej uniknąć obaw zachodnich społeczeństw przed tą wielką zmianą. Przed przyjęciem tych, nieznanych często, państw z Europy środkowowschodniej. W tym samym czasie, w polskiej polityce pojawili się przeciwnicy naszego wejścia do Unii. Straszyli nas „porzuceniem Boga”, „niemiecką dominacją”, „wykupieniem Polski”. Oleksy był w gronie tych, najbardziej inteligentnych, zdeterminowanych polemistów, którzy przekonywali, że Unia Europejska jest naszą wielką szansą i to my będziemy tymi, którzy mogą nadawać, czy współtworzyć jej przyszłość i politykę. Józef Oleksy Polska lewica w tym okresie próby zdała egzamin przed historią, w dużym stopniu dzięki Józefowi Oleksemu. Po jego śmierci Przewodniczący Parlamentu Europejskiego Martin Schultz, przesłał na ręce rodziny wzruszający i osobisty list. Napisał: „Józef Oleksy miał dwa znaczące wyznaczniki w życiu – sprawiedliwość społeczną i Polskę. Służył obu celom z niezachwianą wytrwałością, odgrywając zarazem znaczącą rolę w tworzeniu lewicy w Polsce po 1989 roku. Zawsze dążył do znajdywania argumentów jednoczących, a nie dzielących ludzi nie zważając na fakt z której strony politycznego spectrum pochodzili. Miałem szczęście spotkać Józefa Oleksego wielokrotnie, był on niezmiennie przekonany, że silna Polska XXI wieku, mogła zaistnieć jedynie w ramach silnej Unii Europejskiej. Przyczynił się istotnie do współtworzenia historii postkomunistycznej Polski, którą wszyscy dobrze znamy jako wielki sukces.” Gdy Józef po odszedł po ciężkiej chorobie, żegnaliśmy naszego przyjaciela, wybitnego polityka, Marszałka Sejmu, Premiera rządu RP, Przewodniczącego Socjaldemokracji RP, Członka Konwentu Europejskiego....
Funkcji, pełnił bardzo wiele...
Ale niezależnie od każdej z nich, był przede wszystkim Józefem Oleksym... Człowiekiem ciepłym, mądrym, uroczym gawędziarzem, który o sobie mówił: „mam język barwny, czasami zbyt barwny, i czasami się nadziewam”.
Jego mądrych rad i tego barwnego języka bardzo nam brakuje. Brakuje nam Józefa Oleksego.

Aleksander Kwaśniewski
Fragment wstępu, „JÓZEF OLEKSY – Niepublikowane wspomnienia, wywiady, materiały do biografii”, Czuchnowski W., Perzyna Ł. (red.), Wyd. Komitet Honorowy im. Nagrody Józefa Oleksego, Warszawa 2016